Vereniging Oud Valkenburg

Ledenavond met Jasper de Bruin

En daarin stelt De Bruin de aanwezigen bezoekers allerminst teleur. Audiovisuele malheur maakt geen kans tegen het aanstekelijke enthousiasme waarmee hij zijn verhaal brengt. Via kunst- en vliegwerk lukt het om al het illustratiemateriaal uit de beamer te toveren, inclusief een nieuw kaartje van Romeins Valkenburg dat De Bruin speciaal voor de gelegenheid heeft getekend om de laatste inzichten te kunnen toelichten.Het nieuwe kaartje van Romeins Valkenburg uit het nominatiedossier van Unesco, bewerkt door Jasper de Bruin. De stippellijn geeft de plaats weer waar hij het campagnekamp vermoedt.In een interview voorafgaand aan de bijeenkomst heeft hij daarover al veel uit de doeken gedaan. Hij schetst Valkenburg als ideaal militair-logistiek havencentrum aan een brede kreek, aan het laatste rustige water voor het toenmalige brede Rijn-estuarium. Bij het castellum was er een haven en een vicus (dorp) met een dichte bebouwing. Die vicus was veel groter dan uit de beschrijvingen tot nu toe naar voren komt. Had de hoofdplaats van Romeins West-Nederland, Forum Hadriani vermoedelijk zo'n duizend inwoners, in Praetorium Agrippinae vonden ongeveer evenveel mensen een woonplek.

Campagnekamp

De Bruin schetst achtergronden bij wat hij in de interviews vooraf al heeft. Dat geldt bijvoorbeeld voor de twee parallelle grachten die op het vliegveld zijn aangetroffen. Daarin ziet hij een zes hectare groot campagnekamp, een tijdelijk fort waar een heel legioen van meer dan vijfduizend man zijn tenten opsloeg. “De twee lange zijden daarvan zijn aangetroffen, maar om de hoeken van de korte zijden te vinden die de twee grachten tot een rechthoek verbinden is nog niet genoeg gegraven.”
De Bruin gelooft niet in de hypothese van de dubbele gracht als verdedigingslinie. Iets dergelijks kwam alleen voor bij de muur van Hadrianus in Noord-Engeland. En daar had zo'n dubbele gracht zin; als de vijand de muur over was, had je altijd nog de dubbele gracht als verdedigingslinie om op terug te vallen. In het Valkenburgse geval vindt hij zo'n rol onwaarschijnlijk omdat er achter de dubbele gracht alleen een moeras lag.
Vervolgens onderbouwt hij zijn case voor de campagnekamp-hypothese. “In de gracht lagen plaggen van een (castellum)wal, en ook is er in de omgeving aardewerk uit de eerste helft van de eerste eeuw gevonden. Er is het fundament voor een toren of poort naast die gracht gevonden, precies zoals je bij een castellum zou verwachten. Dat fundament is opgetrokken uit het oudste limeshout dat is teruggevonden: 39 na Chr. plus of min zes jaar. Die datering maakt het heel interessant. Deze dertien jaren brengen namelijk drie belangrijke historische figuren in beeld: Tiberius, Caligula en Corbulo.”

Wie van de drie?

Tiberius (collectie Römisch-Germanisches Museum, Köln, foto Wikipedia)

Tiberius was keizer van 14-37, Caligula werd zijn opvolger van 37 tot aan zijn gewelddadige dood in 41. Corbulo werd geboren tussen 12 en 4 voor Chr. na stierf in 67 na Chr. Hij had als 'vier-sterren generaal' van het Romeinse leger ongeveer de status van rockster. De Bruin: “Voor een eventuele bouw onder Tiberius pleit het feit dat er vrij veel vondsten uit zijn regeringsperiode zijn gedaan, zoals een gouden munt met zijn beeltenis. In de eerste bouwfase van het castellum is een helm gevonden die uit de periode rond 25 na Chr. is te dateren. Hetzelfde geldt voor een zwaardschede met een decoratie waarin Tiberius met enige moeite is te herkennen.”
Caligula (collectie Louvre, foto WikipediaDan de tweede optie: Caligula. “Er is een munt met zijn 'kop' gevonden”, vertelt De Bruin. “Die munt is later voorzien van een stempel van zijn opvolger Claudius. Die stempeling heeft te maken met het feit dat de herinnering aan Caligula werd vervloekt (damnatio memoriae). De gestempelde munten zijn maar heel kort in omloop geweest voordat ze werden omgesmolten.”
Daarnaast is er een duig uit een wijnton gevonden, die volgens een inkerving tot de persoonlijke voorraad van Caligula behoorde. Dat kan toeval zijn; tonnen werden vaak hergebruikt. Dat er in het castellum in Vechten inmiddels zo'n tweede gemerkte duig is opgedoken, maakt de kans op toeval kleiner. De kans dat Caligula, het mastermind voor de invasie in Brittannië, daadwerkelijk de limes in West-Nederland heeft bezocht, groeit hierdoor juist. De monding van de Rijn heeft ongetwijfeld een belangrijke logistieke rol gespeeld rond de geplande invasie.”
Corbulo (foto Wikipedia)Tot slot optie drie: Corbulo. “Voorafgaand aan een invasie van Brittannië moeten de flanken van de aanvoerroutes worden veiliggesteld”, redeneert De Bruin. “Vooral de agressieve aanwezigheid van de Chauken in het huidige Noord-Holland was de Romeinen een doorn in het oog. Generaal Corbulo had minstens een legioen bij zich om deze regio ten noorden van de Rijn te 'pacificeren'. Valkenburg zou voor hen een logische uitvalsbasis zijn geweest.”

Nieuwe dateringen

Het kanaal van Corbulo is in dit verband ook relevant. “Rond 50 na Chr., de tijd van Corbulo, is hierlangs beschoeiing aangebracht”, stelt De Bruin vast. “Maar een oudere bedding wijst erop dat een eerdere versie van het kanaal al onder Tiberius of Caligula kan zijn gegraven.”
De bekendste aanname is dat het kanaal van Voorburg naar Matilo (Leiden) liep. Daartegen pleit, dat er geen bewoning bij de Leidse monding lag. Dat was vrij ongebruikelijk. “Het is evengoed mogelijk dat het kanaal bij De Woerd in de Rijn kwam, waar wel bebouwing aanwezig was”, meent De Bruin.
In elke geval is in Valkenburg opvallend veel materiaal aanwezig van vòòr 70 na Chr. Daaronder zijn bijvoorbeeld twee graanpakhuizen in het Marktveld. Hierin konden voorraden voor minstens duizend man worden opgeslagen. De komende tijd zitten er nog nieuwe dateringen van houtwerk binnen en buiten Valkenburg aan te komen, vertelt De Bruin. “Misschien kunnen we de datering die tot nu toe is gehanteerd, aan de hand daarvan aanpassen. Wellicht krijgen we daardoor zekerheid over de historische persoon om wie het gaat. Dat blijft afwachten.”

Ongekend

Er komt steeds meer kennis bij. De Bruin vraagt zich intussen af of de bestaande kennis over Praetorium Agrippinae wel voldoende op waarde wordt geschat. In de internationale archeologische wereld is dat wel het geval. “Er is nergens zo'n mooi bewaard castellum uit de vroege periode opgegraven. De barakken zijn perfect bewaard gebleven; zelfs de haardplaatsen waren nog aanwezig. De gemeenschapsruimtes en het hoofdkwartier werden gevonden. De muren stonden nog een halve meter of hoger. Dat is echt ongekend. Wat dat betreft is het jammer dat er geen publicatie bestaat waarin alles over deze vindplaats wordt samengebracht.”
Maar Romeins Valkenburg is veel meer dan een fort. “Er wordt zelden gesproken over de vicus die er omheen lag”, weet De Bruin. “Dat komt deels omdat er weinig van bekend is, en dat komt weer omdat het bestaande dorp erop is gebouwd. Maar de glimp die we ervan opvangen uit de opgravingen in het noordelijk deel van het Marktveld is spectaculair. Er was hier een dichte bebouwing van huizen met vloerverwarming. Er was een badhuis en er is een beeld van Hercules gevonden.”
De vicus liep van het castellum door tot aan een zijgeul van de Rijn. Daar is een dichte opeenvolging van steigers en plankieren blootgelegd. Daaraan is tot het midden van de derde eeuw gebouwd. “Dat weten we ondanks het feit dat deze opgravingen niet zijn uitgewerkt”, merkt De Bruin op. “Ook hier is nog een pakhuis gevonden en er zijn delen van peddels gevonden die vermoedelijk bij een liburna behoorden, een militair patrouilleschip. Alles wijst op aanzienlijke havenactiviteiten.”

Weg

De 150 meter Romeinse weg die in 2018 in de Weerdkampen werd gevonden kreeg grote aandacht. In het Marktveld was eerder al vijfhonderd meter van dezelfde weg gevonden. De Bruin benadrukt de gigantische investeringen die de aanleg van zo'n weg langs het hele Nederlandse deel van de Rijn hebben gevergd. “Het ging om een enorm infrastructureel project, waaraan een groot strategisch belang moet zijn toegekend om de financiële offers te rechtvaardigen. De bomen voor het houtwerk zijn in 124/125 na Chr. gekapt in de Ardennen. Dat geldt ook voor het stuk bij Leidsche Rijn. De weg van zes tot acht meter breed liep hier kaarsrecht door een kwelder, terwijl er ook hogere gronden waren. Daar kon de weg niet komen, omdat die al dicht waren bebouwd. Over de twee brede geulen bij Valkenburg moeten bruggen hebben gelegen. Vlakbij de weg lag nog een minicastellum, als het ware een prototype van de minicastella die we kennen uit de buurt van de muur van Hadrianus. Er stond mogelijk ook nog een stenen wachttoren bij.”
Nog verder van het castellum naar het zuidoosten bevond zich een nederzetting op De Woerd. De Bruin: “Ook hier gaat het om dichte bebouwing, die we normaal alleen aantreffen in de directe nabijheid van een fort. Verder erachter lag nòg een kern. Al met al hebben we het over tien hectare zeer intensief bebouwde Romeinse archeologie.”
Dat heeft enorme hoeveelheden archeologisch materiaal opgeleverd. Alleen al het RMO heeft 650 dozen vol materiaal van de opgravingen vòòr 1970 – en dat is nog maar een fractie van het materiaal. De mooiste stukken zullen te zien zijn op de tentoonstelling die De Bruin namens het RMO voor het voorjaar van 2020 over de limes voorbereidt. “De vondsten uit Valkenburg krijgen een glansrol op die tentoonstelling”, belooft hij.

Belangen

In een gesprek achteraf maakt De Bruin duidelijk waarom hij de hypothese over een tweede fort aandurft. Wetenschappelijk gezien is dat namelijk best gewaagd. Als hij ongelijk blijkt te hebben, weet iedereen dat binnen afzienbare tijd. “Als ik mijn vermoeden niet naar buiten breng, krijg ik waarschijnlijk sowieso ongelijk. De overblijfselen van een tijdelijk kamp, met bijvoorbeeld de subtiele resten van tenten, zul je namelijk alleen vinden als je er rekening mee houdt dat je zoiets kùnt vinden.”
Meer in het algemeen wil hij ermee onderstrepen hoe groot het archeologisch belang van het nog te onderzoeken gebied op het voormalig vliegkamp is. “Je krijgt maar één kans om het goed te doen. Jammer genoeg is dat in het verleden in Valkenburg meer dan eens fout gegaan, zoals bij de vondst van het badhuis. Dat is in de jaren negentig tijdens de aanleg van riolering deels verwoest en niet onderzocht. Het is daarom van groot belang om de opgravingen op de juiste manier te benaderen. Wie zijn verwachtingen te laag stelt, krijgt altijd gelijk. Dat vergroot de kans dat de belangen van de archeologie het in het krachtenspel van de ruimtelijke ordening afleggen tegen andere belangen.”

Leendert van der Ent

 

Liburna058 Conrad Cichorius Die Reliefs der Traianssäule Tafel LVIIIbiremeliburnaLiburna op een Romeins reliëf. Het scheepstype is genoemd naar een stam die leefde aan de kust van het huidige Kroatië en die gebruik maakte van dergelijke schepen voor kustpatrouilles. Ze waren 33 meter lang en 5 meter breed, met een diepgang van een meter. Het waren biremes: twee rijen roeiers bedienden achttien peddels per zijde. (foto Wikipedia)

Achteraf laten bezoekers De Bruin Romeinse vondsten zien die ze in bezit IMG 20191024 213938399hebben

vovlogonieuw .jpg

Foto van de maand

lightbox

Wie is online

We hebben 46 gasten en geen leden online

Copyright Oud Valkenburg